آخرین بازبینی: 30 مهر 1405
بیماری‌های خونی لزوماً مانع درمان ارتودنسی نیستند، اما می‌توانند نحوه طراحی و اجرای درمان را تغییر دهند. در بعضی بیماران، نگرانی اصلی خونریزی است و در برخی دیگر وضعیت استخوان، پلاکت، سیستم ایمنی یا داروهای مصرفی اهمیت بیشتری دارد.
به همین دلیل، قبل از شروع ارتودنسی باید نوع بیماری، شدت آن، داروهای مصرفی، سابقه خونریزی و نیاز احتمالی به اقداماتی مانند کشیدن دندان یا جراحی مشخص شود.
بیماری‌های خونی چه تأثیری بر ارتودنسی دارند؟
| بیماری یا وضعیت | مهم‌ترین نکته در ارتودنسی |
| هموفیلی | کنترل خونریزی و کاهش آسیب مخاط |
| فون‌ویلبراند | خونریزی لثه و مخاط |
| ترومبوسیتوپنی | تعداد پلاکت و شدت اقدام |
| تالاسمی | تغییرات رشد فک و مال‌اکلوژن |
| کم‌خونی داسی‌شکل | وضعیت عمومی بیمار و بحران‌های بیماری |
| لوسمی و سابقه سرطان | زمان شروع درمان و وضعیت ریشه‌ها |
| مصرف داروهای ضدانعقاد | خطر خونریزی در اقدامات تهاجمی |
ارتودنسی در هموفیلی و فون‌ویلبراند
در هموفیلی و بیماری فون‌ویلبراند، خود حرکت دندان معمولاً مشکل اصلی نیست. نگرانی بیشتر مربوط به خونریزی ناشی از آسیب لثه، زخم مخاط، کشیدن دندان، جراحی یا بعضی تزریق‌های بی‌حسی است.
در درمان ارتودنسی این بیماران بهتر است از ایجاد زخم مکرر در دهان جلوگیری شود و هر سیم یا براکتی که باعث تحریک مخاط می‌شود سریع اصلاح شود.
اگر درمان شامل کشیدن دندان یا اقدام تهاجمی باشد، معمولاً لازم است وضعیت بیمار با متخصص خون هماهنگ شود تا در صورت نیاز برنامه کنترل خونریزی مشخص شود.
مطلب مفید: ارتودنسی برای بیماران دیابتی
چه نوع دستگاهی مناسب‌تر است؟
هیچ دستگاهی به‌طور مطلق برای همه بیماران بهتر نیست، اما بعضی انتخاب‌ها می‌توانند احتمال آسیب به لثه و مخاط را کمتر کنند.
- در موارد مناسب می‌توان به‌جای بند دور دندان‌های آسیاب از تیوبی استفاده کرد که مستقیماً روی سطح دندان چسبانده می‌شود.
- در بیمارانی که شرایط ارتودنسی آن‌ها اجازه می‌دهد، الاینر شفاف می‌تواند تماس سیم و براکت با مخاط را کاهش دهد.
- سیم‌های اضافه باید کوتاه شوند.
- برای قسمت‌های تحریک‌کننده می‌توان از موم ارتودنسی استفاده کرد.
مسکن بعد از تنظیم ارتودنسی
در بیماران مبتلا به اختلالات خونریزی‌دهنده، مصرف خودسرانه داروهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن مناسب نیست، چون این داروها می‌توانند عملکرد پلاکت را مختل و احتمال خونریزی را بیشتر کنند.
در بسیاری از این بیماران استامینوفن یا پاراستامول گزینه مناسب‌تری است، مگر اینکه پزشک به دلیل دیگری مصرف آن را محدود کرده باشد.
پلاکت پایین و ارتودنسی
در ارتودنسی معمول که خونریزی قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کند، همیشه نیاز به تعیین یک حداقل مشخص برای پلاکت وجود ندارد. اما وقتی درمان شامل جرم‌گیری عمیق، دستکاری لثه، کشیدن دندان یا جراحی باشد، تعداد پلاکت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
به‌طور کلی، برای اقدامات کم‌خطر معمولاً سطح پلاکت پایین‌تری قابل قبول است، در حالی که برای کشیدن دندان یا جراحی، سطح بالاتری مورد نیاز است.
در برخی بیماران، متخصص خون ممکن است برای کاهش خونریزی از داروهایی مانند ترانکسامیک اسید استفاده کند.
این اعداد و تصمیم‌ها نباید توسط بیمار یا صرفاً بر اساس یک آزمایش تعیین شوند؛ علت کاهش پلاکت، سابقه خونریزی و داروهای مصرفی نیز اهمیت دارند.
تالاسمی و ارتودنسی
تالاسمی شدید می‌تواند علاوه بر وضعیت عمومی بدن، روی رشد فک و صورت نیز اثر بگذارد.
یکی از تغییرات شناخته‌شده در این بیماران، رشد و برجستگی بیشتر فک بالا است. در کنار آن ممکن است عقب‌تر دیده‌شدن فک پایین، افزایش اورجت، کلاس II، اپن‌بایت و شلوغی دندان‌ها نیز دیده شود.
علت بخشی از این تغییرات، افزایش فعالیت مغز استخوان برای جبران کم‌خونی مزمن است که می‌تواند روی ساختار استخوان‌های صورت و فک اثر بگذارد.
چرا ارزیابی زودهنگام مهم است؟
در کودکان مبتلا به تالاسمی شدید، بررسی زودهنگام رشد فک اهمیت زیادی دارد. اگر ناهنجاری در مراحل اولیه شناسایی شود، در بعضی موارد می‌توان با درمان ارتودنسی زودهنگام شدت مشکل را کاهش داد و احتمال نیاز به درمان‌های پیچیده‌تر یا حتی جراحی فک را در آینده کمتر کرد.
تالاسمی و برداشتن طحال
بیمارانی که طحال آن‌ها برداشته شده، نسبت به بعضی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر هستند.
اگر قرار است درمان ارتودنسی با کشیدن دندان، جراحی یا اقدام دیگری همراه باشد که احتمال خونریزی یا ورود باکتری به خون دارد، بهتر است وضعیت بیمار از قبل با پزشک یا متخصص خون بررسی شود.
نیاز به آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه برای همه این بیماران یکسان نیست و به شرایط پزشکی هر فرد بستگی دارد.
لوسمی و ارتودنسی بعد از درمان سرطان
در زمان لوسمی فعال یا شیمی‌درمانی شدید، شروع ارتودنسی معمولاً اولویت ندارد. مسئله مهم‌تر این است که بعد از پایان درمان، چه زمانی و با چه شرایطی می‌توان ارتودنسی را شروع یا از سر گرفت.
در بسیاری از بیماران، بهتر است شروع ارتودنسی تا زمانی که درمان سرطان تمام شده، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی قطع شده و بیمار وارد دوره پایدار remission شده باشد به تعویق بیفتد.
در برخی منابع، حداقل دو سال دوره بدون عود بیماری به‌عنوان زمان محافظه‌کارانه برای شروع درمان پیشنهاد شده است. با این حال، این عدد برای همه بیماران یک قانون ثابت نیست و نوع سرطان، نوع درمان، احتمال عود و نظر انکولوژیست باید در تصمیم نهایی لحاظ شوند.
درمان ارتودنسی بعد از سرطان چه تفاوتی دارد؟
بعضی بیمارانی که در کودکی شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی دریافت کرده‌اند ممکن است ریشه‌های کوتاه‌تر، باریک‌تر یا آسیب‌پذیرتری داشته باشند.
در این بیماران بهتر است:
- نیروهای ارتودنسی سبک‌تر باشند.
- مکانیک درمان تا حد امکان ساده بماند.
- درمان بدون ضرورت طولانی نشود.
- وضعیت ریشه‌ها در طول درمان بررسی شود.
- اگر تحلیل قابل‌توجه ریشه دیده شد، درمان فعال برای مدتی متوقف شود.
در بیماران پرخطر، کنترل رادیوگرافی زودتر از حالت معمول می‌تواند لازم باشد.
داروهای ضدانعقاد و ارتودنسی
مصرف داروهای ضدانعقاد به‌خودی‌خود مانع ارتودنسی نیست.
داروهایی مانند وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، دابیگاتران و ادوکسابان بیشتر زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که بیمار به کشیدن دندان یا اقدام دیگری با احتمال خونریزی نیاز داشته باشد.
در ارتودنسی معمول، اغلب نیازی به قطع دارو نیست. اگر قرار باشد اقدام تهاجمی انجام شود، نوع دارو، زمان مصرف و وضعیت انعقادی بیمار باید بررسی شود.
مهم‌ترین نکته این است که بیمار نباید داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت را خودسرانه قطع کند، چون این کار می‌تواند خطر لخته، سکته یا عوارض جدی دیگر را افزایش دهد.
در بیمارانی که وارفارین مصرف می‌کنند، در صورت نیاز به اقدام همراه با خونریزی، معمولاً INR نیز بررسی می‌شود.
کم‌خونی داسی‌شکل و ارتودنسی
در بیماری داسی‌شکل، وضعیت عمومی بیمار اهمیت بیشتری از یک قانون ثابت ارتودنسی دارد.
اگر بیمار در دوره پایدار باشد، درمان ارتودنسی می‌تواند انجام شود. اما در زمان بحران فعال بیماری، درمان‌های غیرضروری بهتر است به تعویق بیفتند و اولویت با کنترل شرایط پزشکی باشد.
درباره مقدار دقیق نیروی مناسب یا سرعت حرکت دندان در این بیماران شواهد بالینی کافی وجود ندارد، بنابراین بهتر است درمان به‌صورت محافظه‌کارانه و با توجه به وضعیت هر بیمار تنظیم شود.
قبل از شروع ارتودنسی چه بررسی‌هایی ممکن است لازم باشد؟
همه بیماران به یک مجموعه آزمایش ثابت نیاز ندارند. بسته به نوع بیماری ممکن است بعضی از این موارد بررسی شوند:
- CBC
- هموگلوبین
- تعداد پلاکت
- تعداد نوتروفیل
- PT
- PTT
- INR
- سطح یا فعالیت فاکتورهای انعقادی
اگر درمان شامل کشیدن دندان، مینی‌اسکرو یا جراحی باشد، بررسی وضعیت خونریزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
چه زمانی هماهنگی با متخصص خون اهمیت بیشتری دارد؟
در شرایط زیر هماهنگی با متخصص خون یا پزشک معالج اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:
- هموفیلی متوسط یا شدید
- فون‌ویلبراند علامت‌دار
- پلاکت پایین
- سابقه خونریزی غیرطبیعی
- تالاسمی شدید
- سابقه برداشتن طحال
- لوسمی یا سابقه درمان سرطان
- بیماری داسی‌شکل فعال
- مصرف هم‌زمان چند داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت
- نیاز به کشیدن دندان یا جراحی
جمع‌بندی
بیماری‌های خونی در بیشتر موارد به معنی ممنوع بودن ارتودنسی نیستند، اما نوع بیماری می‌تواند روی طراحی درمان اثر بگذارد.
در هموفیلی و فون‌ویلبراند، کنترل خونریزی و کاهش آسیب مخاط اهمیت اصلی را دارد. در پلاکت پایین باید نوع اقدام و وضعیت خونریزی بررسی شود. در تالاسمی، رشد فک و زمان شروع درمان اهمیت بیشتری دارد. در بیماران درمان‌شده برای لوسمی نیز زمان شروع ارتودنسی، وضعیت ریشه‌ها و استفاده از نیروهای محافظه‌کارانه‌تر باید جدی گرفته شود.
بهترین نتیجه زمانی به دست می‌آید که متخصص ارتودنسی از سابقه پزشکی و داروهای بیمار اطلاع کامل داشته باشد و در موارد پرخطر، طرح درمان با متخصص خون یا انکولوژیست هماهنگ شود.
سوالات متداول
آیا کم‌خونی فقر آهن مانع ارتودنسی است؟
کم‌خونی خفیف و درمان‌شده معمولاً مانع ارتودنسی نیست. کم‌خونی شدید یا با علت نامشخص بهتر است قبل از شروع درمان بررسی شود.
آیا فرد مبتلا به هموفیلی می‌تواند براکت بگذارد؟
بله. براکت ممنوع نیست، اما باید احتمال آسیب به لثه و مخاط کاهش پیدا کند و اقدامات تهاجمی با متخصص خون هماهنگ شوند.
برای درد ارتودنسی در بیمار مبتلا به اختلال خونریزی می‌توان ایبوپروفن مصرف کرد؟
معمولاً بهتر است بدون نظر پزشک مصرف نشود. استامینوفن یا پاراستامول در بسیاری از این بیماران گزینه مناسب‌تری است.
آیا تالاسمی روی فرم فک اثر می‌گذارد؟
در تالاسمی شدید، رشد بیشتر فک بالا و بعضی ناهنجاری‌های دندانی و فکی بیشتر دیده می‌شوند.
بعد از درمان لوسمی چه زمانی می‌توان ارتودنسی را شروع کرد؟
در بسیاری از بیماران توصیه می‌شود شروع درمان تا پایان درمان سرطان، قطع داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و رسیدن به دوره پایدار remission به تعویق بیفتد. در برخی پروتکل‌ها فاصله حدود دو سال مطرح شده، اما زمان دقیق باید بر اساس نظر انکولوژیست تعیین شود.
آیا مصرف وارفارین مانع ارتودنسی است؟
خیر. ارتودنسی معمول اغلب بدون قطع وارفارین انجام می‌شود، اما اگر کشیدن دندان یا اقدام همراه با خونریزی لازم باشد، وضعیت بیمار جداگانه بررسی می‌شود.
منابع
- World Federation of Hemophilia. WFH Guidelines for the Management of Hemophilia, 3rd Edition.
https://www1.wfh.org/publications/files/pdf-1863.pdf - Einy S, et al. Craniofacial Deformities in Patients With Beta-Thalassemia: Orthodontic Perspectives. 2020.
https://cris.haifa.ac.il/en/publications/craniofacial-deformities-in-patients-with-beta-thalassemia-orthod/ - da Silva R, et al. Orthodontic and Craniofacial Skeletal Alterations in Thalassemia: A Scoping Review. Special Care in Dentistry, 2026.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42667116/ - European Journal of Translational and Clinical Medicine. Orthodontic treatment in cancer survivors. 2025.
https://ejtcm.gumed.edu.pl/articles/208477.pdf - Scottish Dental Clinical Effectiveness Programme. Management of Dental Patients Taking Anticoagulants or Antiplatelet Drugs.
https://www.sdcep.org.uk/published-guidance/anticoagulants-and-antiplatelets/ - Dentalcare. Orthodontic Treatment in Patients With Bleeding Disorders.
https://www.dentalcare.com/en-us/ce-courses/ce685/orthodontic-treatment - van Dijk WEM, et al. Dentoalveolar Procedures in Immune Thrombocytopenia.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8595053/ - Cochrane. Treatment of dental and orthodontic problems in thalassaemia.
https://www.cochrane.org/evidence/CD012969_treatment-dental-and-orthodontic-problems-thalassaemia
