آخرین بازبینی: 26 مهر 1405
درد فک، صدای تق‌تق مفصل یا محدودشدن بازشدن دهان، افرادی را که قصد ارتودنسی دارند با دو نگرانی مهم روبه‌رو می‌کند:
آیا ارتودنسی باعث اختلال مفصل فک می‌شود؟ و آیا می‌توان این مشکل را با مرتب‌کردن دندان‌ها درمان کرد؟
براساس شواهد موجود، ارتودنسی عامل اثبات‌شده اختلال مفصل فک نیست، اما درمان قطعی و عمومی آن نیز محسوب نمی‌شود. اختلال مفصل فک دلایل مختلفی دارد و وضعیت هر بیمار باید جداگانه بررسی شود. اگر بیمار ناهنجاری مشخص دندانی یا فکی داشته باشد، ارتودنسی ممکن است بخشی از برنامه درمان باشد ولی درد یا صدای فک همیشه با اصلاح بایت از بین نمی‌رود.
در ادامه توضیح می‌دهیم ارتودنسی چه ارتباطی با اختلال مفصل فک دارد، افراد دارای علائم TMJ چگونه باید درمان را شروع کنند و بروز درد فک هنگام ارتودنسی به چه معناست.
آیا ارتودنسی باعث اختلال مفصل فک می‌شود؟
نمی‌توان گفت حرکت دندان‌ها یا استفاده از براکت به‌تنهایی باعث بروز TMD می‌شود.
اختلالات مفصل فک معمولاً چندعاملی هستند و ممکن است تحت‌تأثیر موارد زیر ایجاد یا تشدید شوند:
- دندان‌قروچه یا فشردن فک
- استرس و اضطراب
- ضربه به فک یا صورت
- خستگی و فشار بیش از حد عضلات فک
- بعضی بیماری‌های مفصلی
- حساسیت بیشتر سیستم عصبی به درد
- عادت‌هایی مانند جویدن مداوم آدامس
- سابقه دردهای ناحیه سر، گردن و صورت
بسیاری از افراد در دوره نوجوانی و جوانی ارتودنسی انجام می‌دهند؛ سنی که علائم اختلال مفصل فک نیز ممکن است برای اولین‌بار ظاهر شوند. به همین دلیل، شروع درد فک هم‌زمان با ارتودنسی لزوماً به این معنا نیست که براکت‌ها عامل ایجاد آن بوده‌اند.
تفاوت TMJ و TMD چیست؟
این دو اصطلاح معمولاً به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما معنای یکسانی ندارند.
TMJ مخفف مفصل گیجگاهی‌فکی است؛ مفصلی که فک پایین را در دو طرف صورت به جمجمه متصل می‌کند و هنگام صحبت‌کردن، جویدن و باز و بسته‌کردن دهان حرکت می‌کند.
TMD به مجموعه اختلالاتی گفته می‌شود که مفصل فک، عضلات جونده یا بافت‌های اطراف آن را درگیر می‌کنند. بنابراین، عبارت دقیق برای درد، محدودیت حرکت یا قفل‌شدن فک، «اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی» یا TMD است.
علائم اختلال مفصل فک چیست؟
اختلال مفصل فک می‌تواند فقط عضلات، خود مفصل یا هر دو را درگیر کند. علائم شایع آن عبارت‌اند از:
- درد در ناحیه فک، صورت، شقیقه یا اطراف گوش
- درد هنگام جویدن یا بازکردن دهان
- محدودشدن حرکت فک
- قفل‌شدن فک در حالت باز یا بسته
- صدای دردناک کلیک، تق‌تق یا ساییدگی مفصل
- خستگی و گرفتگی عضلات فک
- سردرد یا درد گردن همراه با ناراحتی فک
- انحراف فک هنگام بازکردن دهان
- تغییر ناگهانی نحوه روی‌هم‌قرارگرفتن دندان‌ها
صدای خفیف و بدون درد مفصل در بسیاری از افراد دیده می‌شود و همیشه به درمان نیاز ندارد. صدا زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که با درد، محدودیت حرکت یا قفل‌شدن فک همراه باشد.
آیا نامرتبی دندان‌ها باعث اختلال مفصل فک می‌شود؟
رابطه میان نامرتبی دندان‌ها، بایت و اختلال مفصل فک ساده و مستقیم نیست. بعضی ناهنجاری‌های شدید ممکن است در نحوه جویدن و توزیع نیروها نقش داشته باشند، اما نمی‌توان هر نوع نامرتبی یا جفت‌شدن نامناسب دندان‌ها را علت TMD دانست.
افراد زیادی با ناهنجاری قابل‌توجه دندان‌ها هیچ علامتی در مفصل فک ندارند. در مقابل، بعضی افراد با دندان‌های مرتب و بایت ظاهراً طبیعی دچار درد یا محدودیت حرکت فک می‌شوند.
بنابراین، مشاهده یک ناهنجاری بایت به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که درد فک از آن ناشی شده است. متخصص باید وضعیت دندان‌ها، مفصل، عضلات، عادت‌های فکی و سابقه درد بیمار را در کنار یکدیگر ارزیابی کند.
آیا ارتودنسی می‌تواند اختلال مفصل فک را درمان کند؟
ارتودنسی درمان اصلی یا قطعی تمام اختلالات مفصل فک نیست. اگر منشأ درد در عضلات، دندان‌قروچه، آسیب مفصل، جابه‌جایی دیسک یا عوامل مرتبط با استرس باشد، صرفاً مرتب‌کردن دندان‌ها احتمالاً مشکل را برطرف نمی‌کند.
بااین‌حال، اگر بیمار ناهنجاری مشخص دندانی یا فکی داشته باشد که بر عملکرد جویدن و حرکت فک اثر گذاشته است، ارتودنسی ممکن است به‌عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع در نظر گرفته شود. در چنین شرایطی نیز نباید نتیجه را تضمین کرد؛ زیرا واکنش مفصل فک در همه بیماران یکسان نیست.
درمان TMD معمولاً با روش‌های محافظه‌کارانه و برگشت‌پذیر آغاز می‌شود؛ مانند اصلاح عادت‌های فکی، فیزیوتراپی، تمرین‌های مناسب، کنترل درد و در بعضی بیماران استفاده از اسپلینت. ارتودنسی زمانی مطرح می‌شود که بیمار مستقل از درد مفصل، دلیل مشخصی برای اصلاح دندان‌ها یا روابط فکی داشته باشد.
آیا فرد مبتلا به TMD می‌تواند ارتودنسی کند؟
بله. داشتن سابقه درد، صدا یا اختلال مفصل فک به‌تنهایی مانع انجام ارتودنسی نیست. بااین‌حال، لازم است وضعیت مفصل پیش از شروع درمان ارزیابی و ثبت شود.
در بیمارانی که درد شدید، قفل‌شدن فک یا محدودیت واضح حرکتی دارند، بهتر است ابتدا علت علائم مشخص و مشکل فعال کنترل شود. شروع ارتودنسی بدون ارزیابی اولیه ممکن است تشخیص منشأ علائمی را که در طول درمان ظاهر می‌شوند دشوار کند.
پس از کنترل وضعیت مفصل، متخصص ارتودنسی می‌تواند با درنظرگرفتن شرایط بیمار، طرح درمان مناسب را انتخاب کند. در موارد پیچیده ممکن است همکاری متخصص ارتودنسی با متخصص دردهای دهان و صورت، جراح فک و صورت یا فیزیوتراپیست لازم باشد.
مفصل فک قبل از ارتودنسی چگونه بررسی می‌شود؟
ارزیابی مفصل فک معمولاً با گفت‌وگو درباره علائم و معاینه بالینی آغاز می‌شود. متخصص ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
- سابقه درد فک، صورت یا اطراف گوش
- زمان شروع و شدت درد
- وجود صدا یا قفل‌شدن مفصل
- میزان بازشدن دهان
- حرکت و انحراف فک هنگام بازکردن دهان
- حساسیت مفصل و عضلات جونده
- سابقه ضربه به فک
- دندان‌قروچه یا فشردن دندان‌ها
- سردرد، درد گردن یا مشکلات خواب
- وضعیت بایت و روابط فکی
- سابقه استفاده از نایت‌گارد یا اسپلینت
تصویربرداری برای همه بیماران ضروری نیست. اگر علائم یا یافته‌های معاینه نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند، ممکن است MRI برای مشاهده دیسک و بافت نرم یا CBCT برای بررسی ساختارهای استخوانی درخواست شود.
تفاوت درد معمول ارتودنسی با درد مفصل فک چیست؟
درد دندان‌ها پس از نصب یا تنظیم دستگاه ارتودنسی معمولاً طبیعی و موقتی است. این درد با فشار روی دندان‌ها و شروع حرکت آن‌ها ارتباط دارد و اغلب طی چند روز کاهش پیدا می‌کند. درد مفصل فک معمولاً محل و نشانه‌های متفاوتی دارد.
| ویژگی | درد معمول ارتودنسی | درد احتمالی مفصل فک |
| محل درد | دندان‌ها و بافت اطراف آن‌ها | جلوی گوش، فک، شقیقه یا عضلات صورت |
| زمان شروع | معمولاً پس از نصب یا تنظیم دستگاه | ممکن است در هر مرحله‌ای ظاهر شود |
| مدت | اغلب طی چند روز کاهش می‌یابد | ممکن است مداوم یا دوره‌ای باشد |
| درد هنگام جویدن | بیشتر در خود دندان‌ها احساس می‌شود | ممکن است در مفصل یا عضلات فک باشد |
| علائم همراه | حساسیت دندان‌ها | صدا، قفل‌شدن یا محدودیت حرکت فک |
اگر درد بیش از حد انتظار ادامه پیدا کند یا با کاهش بازشدن دهان و قفل‌شدن فک همراه باشد، باید به متخصص اطلاع داده شود.
اگر هنگام ارتودنسی دچار درد فک شویم چه کنیم؟
شروع درد فک به این معنا نیست که باید فوراً دستگاه ارتودنسی را خارج کنید. نخست باید مشخص شود درد از دندان‌ها، عضلات جونده، خود مفصل یا عامل دیگری ناشی شده است.
اقدامات مناسب عبارت‌اند از:
- علائم را در اولین فرصت به متخصص ارتودنسی اطلاع دهید
- محل درد، زمان شروع و عوامل تشدیدکننده را دقیق توضیح دهید
- کش‌ها یا وسایل ارتودنسی را خودسرانه قطع یا تغییر ندهید
- از جویدن آدامس و غذاهای بسیار سفت پرهیز کنید
- از بازکردن بیش از حد دهان خودداری کنید
- دندان‌ها را در حالت استراحت روی یکدیگر فشار ندهید
- دارو یا نایت‌گارد را بدون تجویز استفاده نکنید
متخصص پس از معاینه ممکن است نیروهای ارتودنسی یا نحوه استفاده از کش‌ها را بازبینی کند، درمان را برای مدتی سبک‌تر ادامه دهد یا بیمار را برای ارزیابی تخصصی ارجاع دهد.
برای فرد مبتلا به TMD بریس بهتر است یا الاینر شفاف؟
مدرک قابل‌اعتمادی وجود ندارد که الاینر شفاف را برای پیشگیری یا درمان اختلال مفصل فک بهتر از ارتودنسی ثابت بدانیم. هر دو روش در طول درمان می‌توانند تماس میان دندان‌ها را به‌صورت موقت تغییر دهند.
انتخاب میان بریس و الاینر باید براساس نوع ناهنجاری، حرکات موردنیاز دندان‌ها، شدت مشکل فکی و میزان همکاری بیمار انجام شود. وجود TMD یکی از عوامل تصمیم‌گیری است، اما به‌تنهایی روش درمان را تعیین نمی‌کند.
اختلال مفصل فک در زمان ارتودنسی چگونه درمان می‌شود؟
درمان به منشأ و شدت علائم بستگی دارد. بیشتر بیماران ابتدا با روش‌های محافظه‌کارانه درمان می‌شوند:
- آموزش وضعیت استراحت فک
- محدودکردن موقت غذاهای سفت
- کاهش جویدن آدامس
- کنترل دندان‌قروچه و فشردن فک
- استفاده از گرما یا سرما براساس تشخیص
- تمرین‌های فک و فیزیوتراپی
- مصرف دارو با نظر پزشک
- مدیریت استرس و بهبود خواب
- استفاده از اسپلینت در بیماران منتخب
- تنظیم برنامه ارتودنسی در صورت نیاز
وجود براکت‌ها ممکن است طراحی و استفاده از بعضی اسپلینت‌ها را دشوار کند؛ بنابراین هر وسیله داخل دهان باید با هماهنگی متخصص ارتودنسی ساخته شود.
چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده علائم زیر، معاینه را به تعویق نیندازید:
- قفل‌شدن فک در حالت باز یا بسته
- کاهش واضح توانایی بازکردن دهان
- درد شدید یا رو‌به‌افزایش
- تغییر ناگهانی بایت
- تورم، قرمزی یا تب
- شروع علائم پس از ضربه
- بی‌حسی یا ضعف غیرعادی صورت
- ناتوانی در غذاخوردن یا صحبت‌کردن طبیعی
سؤالات متداول
آیا صدای تق‌تق فک مانع ارتودنسی است؟
صدای بدون درد و بدون محدودیت حرکتی معمولاً مانع قطعی ارتودنسی نیست؛ اما بهتر است پیش از درمان ثبت و بررسی شود. صدای دردناک یا همراه با قفل‌شدن نیازمند ارزیابی دقیق‌تری است.
آیا ارتودنسی صدای فک را از بین می‌برد؟
تضمینی برای ازبین‌رفتن صدای مفصل با ارتودنسی وجود ندارد. ممکن است صدا در بعضی بیماران کمتر شود، بدون تغییر باقی بماند یا مستقل از ارتودنسی نوسان داشته باشد.
آیا باید TMD را قبل از ارتودنسی درمان کرد؟
اگر علائم فعال و شدید باشند، معمولاً ابتدا باید علت آن‌ها بررسی و وضعیت بیمار کنترل شود. در موارد خفیف و پایدار، ممکن است درمان ارتودنسی با پایش دقیق آغاز شود.
آیا دندان‌قروچه مانع ارتودنسی می‌شود؟
معمولاً خیر؛ اما دندان‌قروچه می‌تواند درد عضلات فک را تشدید کند و به دستگاه‌های ارتودنسی فشار وارد کند. به همین دلیل باید پیش از درمان به متخصص اطلاع داده شود.
آیا برای تشخیص اختلال مفصل فک MRI لازم است؟
خیر. بیشتر ارزیابی‌ها با شرح حال و معاینه آغاز می‌شوند. MRI زمانی درخواست می‌شود که بررسی دیسک یا بافت نرم مفصل برای تشخیص و تصمیم‌گیری درمانی ضرورت داشته باشد.
آیا جراحی فک اختلال TMJ را درمان می‌کند؟
جراحی فک با هدف اصلاح ناهنجاری‌های اسکلتی انجام می‌شود و نباید صرفاً به‌عنوان درمان قطعی TMD پیشنهاد شود. علائم برخی بیماران پس از جراحی بهتر می‌شود، اما ممکن است بدون تغییر بماند یا در مواردی تشدید شود.
سخن پایانی
ارتودنسی اصولی به‌عنوان علت مستقیم اختلال مفصل فک شناخته نمی‌شود، اما نباید آن را درمان قطعی درد، صدا یا قفل‌شدن فک نیز دانست. TMD معمولاً حاصل ترکیبی از عوامل عضلانی، مفصلی، رفتاری و روانی است و درمان آن باید براساس علت واقعی علائم انجام شود.
اگر پیش از ارتودنسی سابقه درد یا قفل‌شدن فک دارید، این موضوع را پنهان نکنید. ارزیابی اولیه و ثبت وضعیت مفصل کمک می‌کند درمان با برنامه دقیق‌تری آغاز شود و هر تغییر احتمالی در طول ارتودنسی به‌درستی بررسی شود.
